|
اورهان پاموک، برنده جایزه
نوبل ادبیات 2006
بهرام رحمانی
bamdadpress@telia.com
Orhan Pamuk
آکادمی علوم سوئد، روز پنج شنبه دوازدهم اکتبر، اعلام کرد که جايزه نوبل 2006
را به اورهان پاموک، نويسنده اهل ترکيه، اعطا می کند.
دبیر
کمیته دائمی آکادمی سوئد، بامداد پنج شنبه گفت: جایزه نوبل ادبی سال 2006 به
اورهان پاموک نویسنده ترکیه تعلق گرفته است که «نمادهای تازه برخورد و تعامل
فرهنگ های شهر زادگاهش را کشف کرده است.»
سخن گوی کمیته آکادمی سوئد، این شایعه را که جایزه امسال با انگیزه سیاسی به
نویسنده ناراضی ترکیه داده شده بیاساس خواند و گفت: «او کسی است که هنر رمان
نویسی را نوسازی کرده است.»
پاموک،
از
نخستین نویسندگانی بود که فتوای قتل سلمان رشدی توسط آیت الله خمینی را محکوم
کرد. او، همچنین در جریان محاکمه یاشار کمال، نویسنده سرشناس ترکیه، جانب یاشار
را گرفت. یاشار کمال، به دلیل این که سرکوب و کشتار و آوارگی کردهای این کشور
توسط دولت ترکیه را محکوم کرده بود، به دادگاه کشانده شد.
اورهان پاموک، در سال 1957، در شهر استانبول، ترکيه، به دنيا آمد و پس از
تحصيلات متوسطه، به اصرار اعضای خانواده در رشته معماری دانشکده فنی اين شهر به
تحصيل پرداخت. ولی اين رشته را رها کرد و به رشته روزنامه نگاری روی آورد.
پاموک، نویسندگی را از ٢٣ سالگی آغاز کرد. او در سال ١٩٩٨، عنوان با ارزش
«هنرمند دولتی» را از سوی دولت تركيه رد كرد و گفت، اگر اين عنوان را بپذيرد،
ديگر نمیتواند به چهره مردمی كه برای آنها مینويسد، نگاه كند.
او،
از سال 1974، نویسندگی را به عنوان يک حرفه انتخاب کرد. او، نخستين رمان خود را
به نام «تاريکی و نور»، نوشت که يکی از برندگان جايزه ادبی موسسه انتشاراتی
مليت در سال 1979 شد. تاکنون جوايز ادبی متعددی در ترکيه و تعداد ديگری از
کشورهای جهان، به او اعطا شده است.
اورهان پاموک، به خاطر موضعگیریهای صریح سیاسی اش نیز شهرت دارد. از جمله
موضعگیریهای وی، درباره کشتار ارامنه ساکن ترکيه در طی سال های جنگ جهانی اول
و همچنين کشتار کردهای ترکيه در دهه های اخیر باعث شد که ناسیونالیست های
ترکیه، حملات تندی را بر علیه او آغاز کنند و حتی او را به محاکمه بکشانند. به
دادگاه کشاندن اورهان پاموک، به دلیل طرح آن مسائل سیاسی که تابوهای سیاسی این
کشور به شمار می آیند، بحث اصل آزادی بیان و قلم را نیز بار دیگر در ترکیه و
خارج از کشور دامن زد.
اورهان، در فوريه سال ٢٠٠٤ در گفتگو با يك مجله سوئيسی، به كشتار جمعی كردها و
ارامنه در آنتاليا در سالهای بين ١٩١٥ و ١٩١٧ توسط ارتش تركيه اشاره كرد که
همين موضع گیری سبب شد دولت تركيه او را متهم به توهين به مردم ترك معرفی کند و
به دادگاه بکشاند. به اين ترتيب، به خصوص در روزنامه های دولتی و ناسیونالیستی
ترکیه، کمپین وسیعی عليه پاموك راه افتاد، تا جايی كه حتا برخی از ستوننويسها
پيشنهاد دادند او بايد اعدام شود. همه این مسائل سبب شد که او مدتی به زندگی
مخفی روی آورد. سرانجام راهی دادگاه شد. براساس قانون، سه سال محكوميت در
انتظارش بود.
وی
چهار روز قبل از تاريخ تشكيل دادگاهش نوشت: «كسی كه مثل من در كشوری زندگی
میكند كه برای پاشاها، قديسها و پليسها احترام قايلاند، اما از احترام به
نويسندگانشان پرهيز میكنند و اجازه میدهند آنها ساليان دراز را در
دادگاهها و زندانها بگذرانند، جای تعجب نمیماند اگر روانه دادگاه شوم.
اكنون میفهمم كه چرا دوستانم به من با لبخند میگويند، بالاخره تو نويسنده
حقيقی تركيه شدی.»
اورهان، همچنین قبل از دادگاه به یکی از روزنامههای ترکیه رادیکال -
گفته بود: «در ماه فوريه 2005، در گزارشى كه براى يك روزنامه سوئيسى نوشته
بودم، از كشته شدن يك ميليون ارمنى و
۳۰
هزار كرد در تركيه سخن گفته و با گلايه نوشتم كه به دليل تابو بودن اين موضوع
ها در تركيه، امكان حرف زدن در مورد آن ها وجود ندارد... اما سخنگويان دولت
تركيه - كه اكثرشان ديپلمات بودند - علاوه بر اين كه همواره آمار كشته شدگان
ارمنى را بسيار كمتر از اين رقم ذكر و مسئله وجود يك قتل عام سيستماتيك را نفى
كردهاند، از كشته شدن مسلمانان به دست ارامنه نيز سخن گفته اند... برخى
روزنامه ها در يك مقطع مطالبى آكنده از نفرت عليه من چاپ كردند، بعضى
ستون نويسها نوشتند كه بايد مهر خاموشى بر دهان من زده شود، گروههاى نژادپرست
افراطى با تجمع عليه من، راهپيمايى كرده، كتابها و عكسهايم را به آتش كشيدند.
به همين خاطر بود كه مثل «كا»، قهرمان رمان چهار سال پيشم، برف، به دليل مواضع
سياسىام از شهرى كه دوستش دارم، از كوچههاى استانبول دور افتادم. نه دلم
مىخواست اين حادثه ابعاد بزرگترى به خود بگيرد و نه حتى مىخواستم كسى چيزى
درباره آن بشنود. به همين خاطر مدتى طولانى سكوت اختيار كردم و حتى با شرمسارى
مضحكى تلاش مىكردم موضوع به فراموشى سپرده شود. اما به آتش كشيده شدن كتاب
هايم توسط يك فرماندار و پروندهاى كه در دادگاه برايم گشوده شد، به موضوع
ابعادى جهانى بخشيد. فهميدم اين رفتارهاى تجاوزكارانه كه با حسادتهاى فردى نيز
آميخته، مضحكه اى خاص براى من نيست و دريافتم با وضعيتى مواجه هستم كه بايد در
سراسر تركيه و جهان از آن سخن گفت. مهم ترين چيزى كه شرافت يك ملت را لكه دار
مى كند، سخن گفتن از نقاط تيره تاريخ آن ملت نيست، بلكه سكوت در برابر اين نقاط
تيره است...»
در
ماه دسامبر ٢٠٠٥، دادگاه به تعويق افتاد. در ماه ژانويه پرونده اين نويسنده
بار ديگر به دادگاه رفت، اما سرانجام پرونده مختومه اعلام شد. اين محاكمه در پى
اعلام نظر وزارت دادگسترى تركيه مبنى بر اين كه دادگاه استانبول، اجازه
محاكمه ندارد، متوقف شد.
سازمان عفو بينالملل، انجمن جهانی قلم(PEN)
و مجموعهای از نويسندگان مشهور از جمله گابريل گارسيا ماركز، جان آپدايك،
گونتر گراس و اومبرتو اكو، به حمایت از او برخاستند.
در
پیشگفتار کتاب در حال انتشار
«اورهان
پاموک
و
تابوهای دولت تركیه، آزادی اندیشه و بیان»*،
از جمله نوشتهام:
«اورهان پاموک
(Orhan
Pamuk)،
نویسنده سرشناس ترکیه که اکنون به یک شخصیت جهانی تبدیل شده است، تاکنون جوایز
متعددی را از کشورهای مختلف جهان از آن خود کرده است. پاموک، به دلیل سنتشکنی؛
از جمله، شکستن تابوهای تاریخی مهم ترکیه، مانند طرح «کشتار ارامنه و کردها»
تحت تعقیب قانونی قرار گرفته است. دادستان استانبول، ادعا میکند: «اورهان
پاموک، به تاریخ ملیت ترکیه توهین کرده است.» رای این دادگاه را رسانههای
بینالمللی در سطح گسترده جهانی بازتاب دادند و این امر سبب شد، آوازه پاموک
بیش از پیش جهانگیر شود.
پاموک، تحول جدیدی در ادبیات داستانی ترکیه به وجود آورده و به نوعی نقطه
پایانی به ادبیات داستانسرائی پیش از خودش گذاشته است. او در یکی از
مصاحبههایش میگوید: «ما با یاشار کمال، فعالیتهای مشترکی داشتهایم. اعتصاب
غذاها در مقابل دولت، فعالیت مشترک برای کردها و غیره. اما سبک نوشتار و
درکمان از ادبیات داستانی و رمان گوناگون است. [...] نوشتههای من مدرن،
تجربی، فرمگرا و شهری است. در دهه هفتاد، شاید حدود 30 نویسنده وجود داشتند که
مانند یاشار کمال مینوشتند. از آن نسل فقط خودِ کمال باقی مانده است که هشتاد
سال سن دارد و هنوز هم مینویسد.» پاموک میافزاید: «برای من، حفظ گرامر و
دستور زبان اهمیتی ندارد؛ بلکه روان بودن، دیوانهوار بودن و جانداربودنِ زبان
مهم است. شاید اسرارآمیز بودن آثارم و خودم و عدم وجود فرمولی خاص برای نوشتن،
این مکانیسم را ادامه بدهد و کسی نتواند نوشتههای مرا از بین بِبَرد. در واقع،
تا کنون آثار من و زبان من رنگ کهنهگی به خود نگرفته است. [...] من معتقدم که
لباس تنگ رئالیسم غرب، نمیتواند پوشش مناسبی برای جوامعی که فرهنگ عثمانی -
هندو و ایرانی دارند باشد. منظورم رئالیسم قرن نوزدهمی است. رئالیسم فلوبر،
بالزاک و دیگران.»
اورهان پاموک، که با تازهترین رمان خود به نام «برف»، به ویژه توجه زیادی از
محافل ادبی جهان را برانگیخته است، در گفتگوئی، با اشاره به کشتار جمعی ارامنه
در سال 1915، در دوران ترکیۀ
عثمانی،
و کشتار 30 هزار از شهروندان کرد در دهههای اخیر، از هموطنان خود خواسته است
که با صداقت و شجاعت بیشتری به تاریخ میهن خود بنگرند و گذشته را بکاوند.
او
در این مصاحبه میگوید: «آنچه در سال 1915 بر سر ارمنیهای ترکیه عثمانی آمد،
فاجعه عظیمی بود که از ملت ترک مخفی نگاه داشته شده است. اما وظیفه ماست که از
گذشته حرف بزنیم.» و ادامه میدهد: «من اصلاً [از این وضعیت] تعجب نمیکنم؛
زیرا حرف زدن درباره قتلعام یک میلیون ارمنی در دوران عثمانی، هنوز در این
کشور تابو به شمار میرود و کسی حق ندارد آن را به زبان بیاورد. اما، زمان پیش
میرود و مردم کمکم شروع کردهاند به صحبت درباره آن.»
این سخنان، جامعه ترکیه را به هم ریخت. آزادیخواهان ترکیه، از آزادی بیان
پاموک دفاع کردند. اما خشکاندیشان و دولت ترکیه، برچسب «خیانت به وطن» و
«توهین به ملیت ترک» را به سینه پاموک زدند، کتابهایش را سوزاندند و حتی به
مرگ تهدیدش کردند.
در
ماههای اخیر، دولت ترکیه، برای پیوستن به اتحادیه اروپا دست به اصلاحات چندی
در عرصههای فرهنگی و حقوقی زده است؛ از جمله، منع شکنجه و لغو مجازات اعدام و
تعهد به رعایت حقوق بشر. اما هنوز در قوانین ترکیه، یک ماده قانونی؛ «توهین به
ملیت ترک» را تابو میشناسد، منع میکند و ارتکاب به آن را قابل تعقیب میداند.
این برخورد دولت ترکیه، نشان میدهد که سیاست اختناق و استبداد همچنان زنده است
و آزادی بیان و قلم و عقاید مخالف سیاستهای دولت، هنوز با سرکوب و زندان روبرو
ست.
مصطفی آلتین پینار، فرماندار شهرستان «سوتلوجه» از توابع استان «اسپارتا» واقع
در جنوب غرب ترکیه، بعد از انتشار متن
گفتگوی
پاموک
با رسانهها، بیدرنگ دستور داد که کتابهای وی جمعآوری و در میدان عمومی شهر
سوزانده شود. در مقابل، نهادها و سازمانهای بینالمللی مدافع حق و حقوق انسان؛
از جمله، انجمن بینالمللی قلم، این حرکت دادگاهِ ترکیه را محکوم کرده و به
دفاع از آزادی بیان در این کشور برخاستهاند...»
روز
پنجشنبه، 12 اکتبر، همزمان با اعطای جایزه نوبل ادبیات به اورهان پاموک،
پارلمان فرانسه، طرحی را به رایگيری گذاشت که در صورت تبديل به قانون، اجازه
آن را میدهد تا کسانی که کشته شدن ارامنه ساکن ترکيه در جريان جنگ اول جهانی
را نسل کشی ندانند تحت تعقيب قانونی قرار گيرند و مجازات شوند.
براساس اين طرح، انکارکنندگان نسلکشی ارامنه ممکن است به يک سال حبس و پرداخت
45 هزار يورو جريمه نقدی محکوم شوند. در بين سالهای 1915 و 1917، حدود يک و
نيم ميليون ارمنی ساکن امپراتوری عثمانی به دستور دولت آن کشور کشته شدند.
تاکنون دولت ترکيه، اين اتهام را رد کرده است.
دولت
ترکيه، همچنین به اين کشور هشدار داده است که از تصويب چنين قانونی خودداری
کند. عبدالله گل، وزير خارجه ترکيه، گفته است، اگر اين طرح تصويب شود، ترکيه
چيزی از دست نمیدهد اما فرانسه ترکيه را از دست خواهد داد.
طرح
غيرقانونی کردن انکار نسلکشی ارامنه به ابتکار حزب سوسياليست فرانسه - حزب
اصلی مخالف دولت - ارايه و به رایگيری گذاشته شده است.
حزب
اتحاد برای نهضت مردمی، حزب حاکم فرانسه، از اين طرح حمايت نکرد، اما به
نمايندگان عضو حزب در مجمع ملی اجازه داد به هر نحوی که مايل هستند به اين طرح
رای بدهند.
با حمايت نمايندگان حزب مخالف و جمعی از نمايندگان حزب حاکم اين طرح به تصويب
رسيد و اولين مرحله برای تبديل به قانون را پشت سر گذاشت. اقدامات بعدی تصويب
آن در سنای فرانسه و امضای آن توسط رييس جمهوری لازم است.
سرمایهداران و بازرگانان فرانسوی، موافق این طرح نیستند، زیرا نگرانند که
تصويب چنين قانونی به مناسبات تجاری آنها لطمه بزند.
شمار
ارمنیهای مقیم فرانسه به حدود نيم ميليون نفر میرسد که بزرگترين جامعه
ارامنه در اروپای غربی را تشکيل میدهند.
پارلمان ترکيه، در واکنش به اقدام پارلمان فرانسه، طرحی را مورد بررسی قرار
داده است که بر اساس آن، کسانی که عمليات ارتش فرانسه در جريان قيام
استقلالطلبانه الجزاير را نسلکشی ندانند تحت تعقيب قانونی قرار میگيرند.
همچنین برخی از گروههای ناسیونالیستی ترکیه، در اعتراض به این اقدام دولت
فرانسه، در شهرهای استانبول و آنکارا دست به تظاهرات زدند.
موضع
رسمی دولت ترکيه، در مورد کشته شدن هزاران ارمنی ساکن آن کشور در اين دوره اين
است که آنان، مانند هزاران ترک، در جريان درگيریهای نظامی جان خود را از دست
دادند و نسلکشی عمدی در کار نبوده است.
البته
مسئله نسلکشی ارمنیها بیش از این نیز در بسیاری از پارلمانهای اروپایی مطرح
شده است، اکنون نیز احتمال دارد که بررسی مجدد آن در برخی از پارلمانهای
اروپایی از سر گرفته شود. در صورت تصویب این طرح دولت ترکیه، به دلیل نسلکشی
محکوم خواهد شد.
اگر
این طرح در پارلمان اتحادیه اروپا به تصویب برسد، برخی از کشورهای دیگر نیز
براساس این قانون تحت پیگرد قرار خواهند گرفت مانند جمهوری اسلامی ایران، به
دلیل قتلعام زندانیان سیاسی در سال 1367 و سرکوب و کشتار مردم کردستان.
اخيرا
اورهان پاموک، در مصاحبهای با يک روزنامه اسپانيايی، اظهار نظر خود را در
راستای دفاع از آزادی بيان در ترکيه موجه توصيف کرده است.
اورهان پاموک، سال پیش هنگام دریافت جایزه صلح ناشران کتاب در آلمان،
گفته بود:
«برخلاف آنچه اكثر مردم فكر میكنند، سياستهای يك رماننويس
هيچ ارتباطی با جوامع، احزاب و گروههايی كه وی ممكن است به آنها تعلق داشته
باشد، ندارد. سياستهای يك رماننويس از تخيلاتش نشات میگيرد. از توانايیهایش
برای تصور كردن خودش به جای ديگران. اين قدرت نه تنها وی را به فردی تبديل
میكند كه به كشف حقايق بشر میپردازد، بلكه به سخنگويی برای افرادی كه
نمیتوانند سخن بگويند نیز مبدل میشود؛ سخنگوی افرادی كه كسی عصبانيتشان را
نشنيده و هميشه حرفهایشان ناديده گرفته شده است... امروزه بزرگترين رمانهای
دنيا را به دلايلی كه خود نويسنده نوشته، نمیخوانيم، آنها را به عنوان كتابی
كه نشاندهنده حوادث روز يك كشور است، میخوانيم. اين امر درباره كتاب «شياطين»
داستايووسكی صدق میكند. گاهی رازهای يك جامعه را تنها يك رمان میتواند كشف
كند. مطمئنا روزنامهها و مجلات نمیتوانند به عمق حوادث بپردازند. برای درك
تاريخ ملت و مردم، برای سهيم شدن در مشكلات آنها، تنها میتوانيم به خواندن
رمانهای بزرگ بپردازيم.»
اورهان، تاکید کرده بود: «رمانهای من به موضوعات تيره، به شرم، غرور، خشم و حس
شكست میپردازند؛ چرا كه من از ملتی برخاستهام كه بر در اروپا میكوبد. من
تلاش میكنم از اين شرم به عنوان راز نجوا شده حرف بزنم. پس، از طريق خواندن
رمانها، داستانها و اسطورهها میتوان به درك عقايدی پرداخت كه بر جهان حكومت
میكند. رمان به اعتقاد من همچون يك موسيقی و يك تابلوی نقاشی پسارنسانس،
نقطه اوج تمدن اروپاست. رمان است كه اروپا را آنگونه كه هست، میسازد. من
نمیتوانم اروپا را بدون رمان تصور كنم. رمان روشی برای فكر كردن، برای درك
كردن و برای تصور كردن است. از زمانی كه رمان «برف» من منتشر شده است، هر زمان
كه در خيابانهای فرانكفورت قدم میگذارم، احساس میكنم روح «كا» آنجاست و فكر
میكنم شهر را آنگونه میبينم كه تلاش كردهام آن را درك كنم.»
پاموك، گفته است، داستايووسكی، توماس مان، تولستوی، پروست، جويس، ويرجينيا وولف
و فاكنر، نويسندگان تاثيرگذار او بودند.
رمانهای پيچيده وی كه به موضوعاتی همچون بحرانهای هويتی، تغييرات فرهنگی،
غرب و شرق، سنت و مدرنيته و غيره میپردازند، فروش كتابهای او را با موفقيت
چشمگيری مواجه کرده است.
برخی از
آثار وی به زبانهای مختلف ترجمه شده و مورد استقبال منتقدان ادبی قرار گرفته
است. از جمله برخی از رمانهای وی، به نامهای «قلعه سفيد»، «کتاب سياه»،
«زندگی جديد»، «نام من سرخ است» و «برف»، به زبان انگليسی نیز ترجمه شدهاند.
امسال از فيليپ راث آمريكايی، آموس از اسراييلی، علی احمد سعيد(آدونیس) سوری و
ماريو بارگاس يوسا پرويی به عنوان نامزدهای اين دوره نام برده میشد.
علی احمد سعید(آدونیس)، شاعر سوری سالهاست که
در لبنان
زندگی میكند. آدونيس، يكی از معروفترین شاعران مدرن جهان عرب است. او
در سال 1954 از دانشگاه داماسكوس در رشته فلسفه فارغالتحصيل
شد. در سال 1956، به جرم فعالیتهای سیاسی دستگیر و زندانی شد. سرانجام به
بيروت گريخت.
اورهان پاموک، به مدت سه سال در نيويورك زندگی کرد و بقيه عمرش را در استانبول،
در همان خانه و محلی که چشم به جهان گشوده بود. آثار او تاكنون به حدود 35 زبان
در بیش از 100 کشور جهان ترجمه شده است.
برنده
جايزه نوبل ادبيات، يک ميليون و چهارصد هزار دلار جايزه نقدی، ديپلم افتخار و
مدال طلا دریافت میکند. جا دارد دریافت این جایزه را به اورهان پاموک و جامعه
فرهنگی ترکیه صمیمانه تبریک گفت.
پانزدهم اکتبر 2006
*
کتاب
«اورهان
پاموک و
تابوهای دولت تركیه، آزادی اندیشه و بیان»،
به قلم «بهرام رحمانی»، به زودی توسط کتابفروشی ارزان در استکهلم، انتشار
خواهد یافت. کتاب یاد شده از مدتها پیش در اختیار ناشر قرار گرفته بود.
|
